Май – адам ағзасына қажетті негізгі қоректік заттардың бірі. Ол ағзаны энергиямен қамтамасыз етеді, жасушалардың қалыпты жұмыс істеуіне көмектеседі, дәрумендердің сіңуіне және дене температурасын сақтауға қатысады. Алайда майдың барлық түрі бірдей пайдалы емес. Сондықтан күнделікті тағам дайындауда майды дұрыс таңдау маңызды. Қазіргі кезде дүкендерде сатылатын кәдімгі «шемішке майы», яғни күнбағыс майы туралы көп сұрақ туындайды. Біреулер оны зиян дейді, енді біреулер күнделікті қолдануға болады дейді. Ғылыми тұрғыдан қарасақ, күнбағыс майының өзі зиянды өнім емес. Бірақ оның қандай түрін таңдайтынымыз және қалай пайдаланатынымыз өте маңызды.

Зәйтүн майы – құрамында бір қанық­па­ған май қышқылдары көп. Салатқа, көк­өніс тағамдарына және баяу қуыруға қолайлы.

Күнбағыс майы – Е дәруменіне және қа­нықпаған май қышқылдарына бай. Қуы­руға, пісі­руге және салатқа қолдануға болады.

Рапс майы – қаныққан майы аз, құра­­мында омега-3 және омега-6 май қыш­­қыл­дары бар. Қуыру мен пісіруге жарамды.

Жүгері майы – құрамында Е дәрумені мен полиқанықпаған май қышқылдары бар. Қуыруға және тағам әзірлеуге пайдаланылады.

Зығыр майы – өсімдік тектес омега-3 май қышқылдарына бай. Салатқа қосуға болады, бірақ жоғары температурада қыздыруға жарамайды.

Кокос майы – құрамында қаныққан май мөлшері жоғары. Оны күнделікті негізгі май ретінде қолдану ұсынылмайды.

Сары май – құрамында А дәрумені бар, бірақ қаныққан майы көп. Мөлшермен пайдаланған дұрыс.

Пайдалы майды қалай таңдаймыз?

– Құрамындағы қаныққан май мөлшерін тексеріңіз.

– Өсімдік майларының сапасы мен өндіру тәсіліне мән беріңіз.

– Майдың жарамдылық мерзімін қараңыз.

– Майды қайта-қайта қыздырып пайдаланбаңыз.

– Майды күн сәулесі түспейтін салқын жерде сақтаңыз.

Қандай майды аз қолданған жөн?

Пальма майы.

Кокос майы.

Сары май.

Қатты маргарин және трансмайы бар өнімдер.

Тағам дайындауға қай май пайдалы?

 Салаттарға – зәйтүн, зығыр майы

Көкөніс қуыруға – зәйтүн, рапс майы

Ет қуыруға – рапс, жоғары олеин қышқылды күнбағыс майы

Балық дайындауға – зәйтүн, рапс майы

Нан-тоқаш пісіруге –  күнбағыс, рапс майы

Ботқаға қосуға – аз мөлшерде сары май

Қуыруға және пісіруге  – жоғары олеин қышқылды сафлор майы

Қуыруға қолайлы нұсқа – жоғары олеинді күнбағыс майы

Дәм беру үшін аз мөлшерде – гхи майы

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жалпы май тұтынуды тәуліктік энергияның 30 пайызынан асырмауды, ал қаныққан майды 10 пайыздан төмен ұстауды ұсынады. Адам денсаулығы үшін майдың түрін дұрыс таңдау өте маңызды. Күнделікті тағамда зәйтүн, рапс және күнбағыс сияқты қанықпаған май қышқыл­дарына бай өсімдік майларын таңдаған дұрыс. Ал сары май, кокос және пальма майларын шектеулі мөлшерде қолдану ұсынылады. Қазір көпшілік күнделікті тағам түрлеріне сафлор және гхи майларын қолданады.

Сафлор майы (мақсары майы)

Сафлор майы – мақсары өсімдігінің тұқымынан алынатын өсімдік майы. Құрамында қанықпаған май қышқылдары мол.

Пайдалы қасиеттері:

Құрамында омега-6 май қышқылдары бар.

Е дәруменінің көзі болып табылады.

Қаныққан май мөлшері салыстырмалы түрде төмен.

Құрамындағы линол қышқылы қандағы LDL («жаман») холестеринді азайтуға көмектесуі мүмкін, әсіресе қаныққан майлардың орнына қолданылса.

Қандай тағамға қолдануға болады?

Көкөніс салаттарына.

Ет және балық тағамдарына.

Қуыруға (жоғары олеинді түрі қолайлы).

Көкөністерді бұқтыруға.

Маңызды ерекшелігі: сафлор майының екі түрі кездеседі:

Линол қышқылына бай түрі – салатқа және суық тағамдарға жақсы.

Олеин қышқылына бай түрі – қыздыруға және қуыруға төзімдірек.

Гхи майы

 Гхи – сары майды баяу қыздырып, құрамындағы суды және сүттің қатты бөлшектерін бөліп алу арқылы дайындалатын тазартылған май. Үнді және Оңтүстік Азия асханасында кеңінен қолданылады.

Ерекшеліктері:

Құрамында майда еритін А, Е және К дәрумендерінің аздаған мөлшері болуы мүмкін.

Сүттің қатты бөлшектері алынғандықтан, лактоза мен сүт ақуызы өте аз мөлшерде қалады.

Жоғары температурада пісіруге және қуыруға жарамды.

Өзіне тән хош иісі бар.

Қандай тағамға қолдануға болады?

Ет қуыруға.

Палау дайындауға.

Ботқаға қосуға.

Көкөніс қуыруға.

Нан-тоқаш өнімдерін әзірлеуге.

Тамақ жасауға арналған өсімдік майы­ның пайдалы да, зиянды да жақ­тары бар. Оның әсері майдың түріне, сапасына, мөлшеріне және қалай пайдаланылатынына байланысты.

1. Өсімдік майының пайдалы жақтары

Жүрекке пайдалы: зәйтүн, күнбағыс, рапс майларындағы қанықпаған май қышқылдары қаныққан майларды алмас­тырғанда қандағы зиянды LDL холес­теринін төмендетуге көмектеседі.

Ағзаға қуат береді: майлар энергия­ның маңызды көзі.

Дәрумендердің сіңуіне көмектеседі: A, D, E, K дәрумендері маймен бірге жақсы сіңеді.

Жасушаларға қажет: май қышқыл­дары жасуша қабықшасының қалыпты жұмысына қатысады.

Е дәрумені бар: күнбағыс майында Е дәру­мені едәуір мөлшерде кездеседі.

2. Өсімдік майының зиянды жақтары

Артық қолдану: калориясы жоғары, шамадан тыс тұтыну салмақ қосуға ықпал етеді.

Қатты қыздыру: майды түтіндегенше қыздырғанда зиянды қосылыстар түзілуі мүмкін.

Қайта-қайта пайдалану: бірнеше рет қуырылған майдың сапасы нашарлап, тотығу өнімдері көбейеді.

Сапасыз май: сақтау мерзімі өткен немесе дұрыс сақталмаған майдың құрамы бұзылуы мүмкін.

Трансмайлар: ішінара гидрогендел­ген майлар жүрек-қан тамырлары ауру­ла­рының қаупін арттырады.

Қай кезде зиянды болуы мүмкін?

• Майды қайта-қайта қыздырып қолданғанда оның құрамында тотығу өнімдері көбейеді.

• Майды қатты қыздырып, түтін шыққанша пайдаланғанда сапасы бұзылады.

• Қуыруға пайдаланылған майды бірнеше күн сақтап, қайта қолдану зиянды қосылыстардың жиналуына әкелуі мүмкін.

• Майды шамадан тыс тұтыну артық калория алуға ықпал етеді.

• Зерттеулерде бірнеше рет қыздырылған күнбағыс майының құрамында тотығу өнімдері мен кейбір трансмайлардың көбейетіні байқалған.

• Қуыру кезінде майдың түтіндеуіне жол бермеңіз.

• Қара түске айналған, иісі өзгерген майды пайдаланбаңыз.

• Қуырылған тағамдарды күнделікті шамадан тыс тұтынбаңыз.

• Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қаныққан майды тәуліктік энергияның 10%-ынан, трансмайды 1%-ынан төмен ұстауды ұсынады.

By QAA.kz

QAA.kz - "Ақмешіт ақшамы" газеті. Қазақстан және Қызылорда жаңалықтары.

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған