Мемлекет дамуының басты қағидаларының бірі – заңның үстемдігі мен сот шешімдерінің мүлтіксіз орындалуы. Қазақстанда жүргізіліп жатқан конституциялық реформалар азаматтардың құқықтарын қорғауға, әділетті қоғам қалыптастыруға және құқықтық мемлекетті нығайтуға бағытталған. Осы орайда атқару парақтарының орындалу мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр.2022 жылғы жалпыхалықтық референдум нәтижесінде Қазақстан Республикасының Конституциясына енгізілген өзгерістер мен толықтырулар елдегі құқықтық жүйенің жаңа кезеңін бастады. Жаңартылған Конституцияда «Адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары – мемлекеттің ең қымбат қазынасы» екені тағы да нақты айқындалды. Бұл қағида сот актілерінің орындалуына да тікелей қатысты.Сот шығарған шешімнің орындалуы – азаматтардың құқықтарының шынайы қорғалуының басты кепілі. Егер сот шешімі орындалмаса, онда әділ сот төрелігінің мәні де төмендейді. Сондықтан мемлекет атқарушылық өндіріс жүйесін жетілдіруге ерекше көңіл бөлуде.Атқару парағы – сот шешімін орындауға негіз болатын ресми құжат. Ол арқылы қарыз өндіру, алимент төлеу, еңбек даулары бойынша төлемдер жасау, мүлікті қайтару және басқа да міндеттемелер орындалады. Атқарушылық іс жүргізуді мемлекеттік және жеке сот орындаушылары жүзеге асырады.
Жаңа Конституцияда заң мен тәртіп қағидасына ерекше басымдық берілді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында «Заң және тәртіп» қағидасы Жаңа Қазақстанның басты бағдары болуы тиіс екенін бірнеше рет атап өтті. Бұл атқарушылық өндіріс саласына да үлкен жауапкершілік жүктейді.Бүгінде атқару өндірісін цифрландыру арқылы көптеген жұмыстар жеңілдетілді. Азаматтар электронды жүйе арқылы өздерінің берешектерін тексеріп, атқарушылық іс қозғалғаны туралы ақпарат ала алады. Сонымен қатар сот орындаушыларының қызметін бақылау күшейтіліп, ашықтықты қамтамасыз ету бағытында жаңа тетіктер енгізілуде.Дегенмен, бұл салада түйткілді мәселелер әлі де кездеседі. Кейбір борышкерлер табысын жасырып, заң талаптарын орындаудан жалтарады. Әсіресе алимент өндіру мәселесі қоғамда өзекті болып отыр. Баланың құқығы – Конституциямен қорғалатын маңызды құқықтардың бірі. Сондықтан алимент төлемеу тек құқық бұзушылық қана емес, адамгершілік жауапкершіліктен де жалтару болып саналады.Конституциялық реформалардың негізгі мақсаты – әділетті мемлекет құру. Әділетті қоғамда әр азамат заң алдында тең болуы тиіс және сот шешімі міндетті түрде орындалуы қажет. Бұл – құқықтық мәдениеттің маңызды көрсеткіші.Сондай-ақ жаңа реформалар аясында азаматтардың сот орындаушыларының әрекеттеріне шағымдану мүмкіндігі де кеңейтілді. Егер атқарушылық өндіріс барысында заңсыз әрекеттер орын алса, азаматтар сотқа немесе уәкілетті органдарға жүгінуге құқылы. Бұл құқықтардың сақталуына және мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді.
Қазіргі қоғамда сот шешімдерінің уақытылы әрі толық орындалуы құқықтық мемлекеттің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Сот үкімі немесе шешімі шығарылғанымен, оның орындалмауы азаматтардың құқықтарының қорғалмауына әкеледі. Осы тұрғыдан алғанда атқару парақтарын орындау жүйесінің маңызы ерекше.Атқару парағы – сот шешімін мәжбүрлеп орындатуға арналған ресми құжат. Ол заңды күшіне енгеннен кейін беріледі және борышкерге белгілі бір міндеттерді жүктейді. Мысалы, қарыз өндіру, алимент төлеу, мүлікті қайтару немесе келтірілген шығынды өтеу секілді талаптар осы құжат арқылы жүзеге асырылады.Бүгінде атқарушылық өндірісті мемлекеттік және жеке сот орындаушылары жүргізеді. Олар борышкерге алдымен міндеттемені ерікті түрде орындау туралы ескерту береді. Егер талап белгіленген мерзімде орындалмаса, заңға сәйкес мәжбүрлеу шаралары қолданылады. Атап айтқанда, банктік шоттарға тыйым салу, жалақыдан ұстап қалу, мүлікке шектеу қою және елден шығуға уақытша тыйым енгізу секілді әрекеттер жүзеге асырылады.Соңғы жылдары атқарушылық өндірісті цифрландыру жұмыстары қолға алынып, көптеген қызметтер электронды форматқа көшірілді. Бұл азаматтардың уақытын үнемдеп, процестің ашықтығын арттыруға мүмкіндік беруде. Дегенмен, салада шешімін күтетін мәселелер де аз емес. Кейбір борышкерлер табысын жасырып, мүлкін басқа адамдардың атына рәсімдеу арқылы жауапкершіліктен жалтаруға тырысады. Мұндай жағдайлар сот шешімдерінің орындалуын қиындатады.Сонымен қатар, алимент өндіру мәселесі қоғамда өзекті болып отыр. Кей ата-аналардың балалар алдындағы міндеттерін орындамауы әлеуметтік қиындықтарға алып келеді. Сондықтан алимент төлеуден жалтарған азаматтарға қатысты заң талаптары күшейтілуде.Мамандардың пікірінше, атқару өндірісінің тиімді болуы үшін азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру маңызды. Әр адам сот шешімін орындау – заң алдындағы міндет екенін түсінуі қажет.Атқару парақтарының орындалуы – әділдіктің нақты көрінісі. Сот шешімі толық орындалғанда ғана заңның күші мен мемлекеттің беделі артады. Сондықтан бұл саладағы тәртіп пен жауапкершілік қоғам үшін аса маңызды.
Қорыта келе , атқару парақтарының орындалуы – заң үстемдігі мен әділеттіліктің нақты көрінісі. Жаңартылған Конституция талаптарына сәйкес әрбір сот шешімі уақытылы әрі толық орындалуы тиіс. Сонда ғана қоғамда әділдік орнап, азаматтардың мемлекетке деген сенімі нығая түседі.
Қуанышбаева Ғалия Батырханқызы
Қызылорда облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты бас маман сот отырысының хатшысы