Тұрақтылықтан жаңаруға: Қазақстандағы трансформация қалай жүріп жатыр
Қозғалыстағы ел: Қазақстанның ішкі өзгерістеріне көзқарас
Экономикалық өсім Қазақстанның Орталық Азиядағы позициясын қалай нығайтты
Кәдімгі жұмыс күнінің таңында қазақстандық отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жақында ашылған мектепке апарып, отандық құрастырудағы автокөлікпен жұмысқа аттануы мүмкін. Ата-ананың бірі ірі компанияда жұмыс істесе, екіншісі цифрлық платформалар арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлемдерді қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн байланыс орнататын шағын бизнес жүргізуі ықтимал.
Бұл жағдайлардың әрқайсысы жеке алғанда таңғаларлық ештеңе емес. Алайда олардың барлығы бірге алғанда Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Ел бұл кезеңге 2019 жылы мол табиғи ресурстарға, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесіне және халықаралық инвестиция тартудағы көпжылдық тәжірибеге ие мемлекет ретінде кірді. Бірақ оның алдында бұдан да күрделі мәселе тұрды: Қазақстан осы артықшылықтарды халықтың өмір сүру деңгейін айтарлықтай арттыруға айналдыра ала ма және сонымен қатар экономиканы болашақта мұнай мен басқа да шикізат ресурстарына тәуелділігі аз болатын жағдайға дайындай ала ма?
Соңғы жеті жылдың нәтижелері бұл үдерістің басталып кеткенін айтуға мүмкіндік береді. Қазақстан жаһандық пандемияны, жеткізу тізбектерінің үзілуін және геосаяси кеңістіктің барған сайын бөлшектене түсуін бастан өткерді. Соған қарамастан, ел бұл сынақтардан 2019 жылмен салыстырғанда экономикасы ауқымдырақ, кәсіпкерлік секторы дамыған және сыртқы әлеммен байланысы тығыз мемлекет ретінде шықты.
Адамдардың өмірі арқылы өлшенетін өсім
Жеті жыл ішінде Қазақстанның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 50 пайыздан астам өсті. Бұл халық саны 20 миллионнан асқан кезде сыртқы бірқатар күйзелістерге қарамастан дами берген экономиканың өсімін көрсетеді. Сонымен қатар бұл көрсеткіш Қазақстанды Орталық Азияның басқа мемлекеттерінен ерекшелендіреді. Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес, 2025 жылы елдегі жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14,7 мың долларды құрады. Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 4 мың доллар, ал Қырғыз Республикасында 3,1 мың доллар болды.
Алайда экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткішінің өзі жеткіліксіз. Бұдан кем түспейтін маңызды өзгерістердің бірі — жеке кәсіпкерліктің рөлінің артуы. Қазақстанның шағын және орта бизнес саласында шамамен 4,5 миллион адам жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш жеті жыл бұрынғы деңгейден 31,6 пайызға жоғары. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны бұдан да жылдам өсіп, 2025 жылдың соңына қарай 47,5 пайызға артып, 2,3 миллионға жетті. Іс жүзінде бүгінде ел тұрғындарының әрбір бесіншіден астамы осы сектормен байланысты.
Бұл аса маңызды, өйткені Қазақстан ұзақ уақыт бойы табиғи ресурстарға бай көптеген елдерге тән мәселеге тап болды: мемлекет пен бірнеше ірі компания дәстүрлі түрде экономикада басым орын алды. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселенің толық жойылғанын білдірмейді. Алайда бұл қалыптасқан салалармен қатар елде кеңірек кәсіпкерлік экономиканың біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұсында бұл үдеріс экономикалық мүмкіндіктерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған ауқымды күш-жігердің бір бөлігіне айналды. Оның «Әділетті Қазақстан» саяси тұжырымдамасы көбіне институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда оның экономикалық мазмұны да кем маңызды емес: өсім тұрақты болуы үшін оған барған сайын көбірек адам қатысуы қажет. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтердің дамуы жастар саны өсіп, урбандалуы күшейіп келе жатқан халықты жұмыспен қамтамасыз етуді талап ететін еңбек нарығының қалыптасуына ықпал етті.
Экономикалық өсім нақты өмірде көріне бастағанда
Экономикалық статистика нақты өмірде материалдық көрініс тапқанда анағұрлым сенімді болады. Қазақстанда соңғы жылдардағы көптеген өзгерістерді жаңа тұрғын үйлерден, мектептерден, медициналық нысандардан және өнеркәсіптік кәсіпорындардан көруге болады. 2019 жылдан 2025 жылға дейін елде 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Мұндай ауқым өсіп келе жатқан сұранысты да, Қазақстандағы демографиялық ахуалды да көрсетеді. Халық саны артып келеді, қалалар жаңа тұрғындарды тартуда, ал жас отбасыларға баспана мен тиісті инфрақұрылым қажет.
Сондықтан 761 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы жай ғана әдемі статистика емес. Жаңа мектептер сыныптардың шамадан тыс толып кетуі мәселесін шешуге көмектеседі, ірі қалалық орталықтарға халықтың қоныс аударуына жауап береді және қазақ қоғамында жаңа буынның қалыптасуын ескереді. Олардың маңызы ғимараттардың өзінде емес, жылдам экономикалық және демографиялық өсімді балалар үшін жақсы жағдайға айналдыру қаншалықты мүмкін болғанында.
Денсаулық сақтау жүйесі де осындай бағытта кеңейді. Тек 2023-2025 жылдар аралығындағы үш жылдың ішінде елде 813 медициналық нысан салынды. Оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету ұйымдарына жатады. Сол кезеңде өмір сүрудің күтілетін ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.
Мұндай өзгерісті бір ғана саясат немесе құрылыс бағдарламасы толық түсіндіре алмайды. Өмір сүру ұзақтығына табыс деңгейі, өмір салты, медициналық көмектің қолжетімділігі, қоршаған ортаның жағдайы және демографиялық факторлар әсер етеді. Дегенмен бұл динамиканың өзі маңызды. Ел дамуының ең айқын өлшемдерінің бірі — өндіріс көлемінің өсуі ғана емес, адамдардың ұзақ өмір сүріп, денсаулығының жақсарып келе жатқаны.
Тоқаевтың президенттігі мемлекеттік басымдықтардың өзгеруімен тұспа-тұс келді әрі бұл үдеріске ықпал етті. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыға қарағанда жасырақ, өзара байланысы жоғары әрі талапшыл бола түскен қоғамның сұраныстарына жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық әлі де маңызды, алайда бүгінде ол адамдарға әкелетін нақты нәтижелері арқылы бағалана бастады.