Ресми ақпарат. 2026 жылғы 11 ақпанда Қазақстан Респуб­ликасының Президенті еліміздің жаңа Конституциясын қабыл­дау мәселесі бойынша 2026 жылғы 15 наурызға республикалық референдум тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды.

Конституциялық реформа Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанда бір палаталы Парламент құру жөніндегі бастамасының негізінде туындады. Президент бұл идеяны 2025 жылғы 8 қыркүйекте халыққа арнаған жыл сайынғы Жолдауында жариялап, оның мақсаты саяси жүйені кешенді түрде жаңғырту және жасанды интеллект дәуірінде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуының одан арғы үдерісіне оң ықпал ету екенін атап өтті.

8 қазанда Парламенттік реформа бойынша жұмыс тобын құру туралы өкімге қол қойылды. Оның құрамына белгілі заңгерлер, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар фракцияларының өкілдері кірді. Сонымен қатар азамат­тар да e-Otinish және eGov порталдары арқылы өз пікір­лері мен ұсыныстарын жолдап, талқылауға белсенді қатысты.

Бірнеше ай бойы қоғамда жаңа реформаға қатысты қызу пікірталас жүрді. Осы кезең аралығында Жұмыс тобы азаматтар мен сарапшылардан түскен 2 мыңнан аса ұсынысты жан-жақты қарастырып, жүйеледі.

2026 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V оты­рысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Парла­мент реформасына қатысты азаматтардан түскен ұсыныс­тарды қорытындылап, алдағы өзгерістердің жалпы тұжырым­дамасын ұсынды.

Президент бастапқыда түзетулер Ата заңның шамамен 40 бабына қатысты болады деп жоспарланғанын атап өтті. Алайда қоғамдық талқылаулар барысында өзгерістер ауқы­мының әлдеқайда кең екені, олардың Конституцияның өзге де бөлімдері мен көптеген баптарын қамтитыны айқындалды.

Комиссияға Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова басшылық етті. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақ­па­рат министрі Аида Балаева төрағаның орынбасарлары болды.

Жұмыс барысында Комиссия мүшелері еліміздің азамат­тары, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар, белгілі заңгерлер, құқық қорғаушылар, қоғам қайраткерлері, депутаттар, саясат­танушылар және басқа да сарапшылар жолдаған ұсыныс­тарды Ата Заңға енгізу мәселелері бойынша егжей-тегжейлі қарастырды.

Еліміздің конституциялық дамуы тарихында алғаш рет осындай ауқымды жұмыс толық ашық форматта жүргізілді: Комиссияның барлық отырыстары интернет-ресурстар мен әлеуметтік желілерде тікелей эфирде көрсетіліп, қоғамдық бақылау мен азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етті. Конституциялық комиссия жұмысының жариялылығы мен ашықтығы жаңа Конституция жобасының аралық нұсқасын барлық халыққа таныстыру арқылы да айқын көрінді.

Қоғамдық талқылау аясында Комиссияға eGov және e-Otinish порталдары арқылы азаматтардан шамамен 10 мың пікір мен ұсыныс түсті. Осындай ауқымды азаматтық қатысу жаңа Конституцияға шын мәнінде халықтық сипат берді.

Сонымен қатар түрлі саяси және қоғамдық алаңдарда, бұқаралық ақпарат құралдарында сарапшылар мен қоғам қайраткерлерінің қатысуымен ашық талқылаулар өтті.

Барлық бастамалар мен азаматтардың мазмұнды ұсыныстары жүйелі түрде қаралып, талданды. Олар Ата Заңның соңғы мәтінінде тікелей көрініс тапты. Ұсыныстарды қарау қорытындысы бойынша Конституциялық комиссия мүшелері жаңа Конституция жобасына қосымша баптар, редакциялық және стилистикалық түзетулер енгізді.

Осылайша, жаңа Конституция жобасы ашық қоғамдық талқылаулардың, азаматтар, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар және сарапшылық қауымдастық ұсыныстарын жан-жақты талдаудың нәтижесінде пайда болды. Жаңа Конституция мәтіні Қазақстан мемлекеттігінің жетілгенін, елдің халықаралық беделін және прогрессивті даму стратегиялық бағытын көрсетеді. Сонымен бірге, Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуында маңызды рөл атқарған қолданыстағы Ата Заңмен сабақтастықты сақтайды.

Негізгі мызғымас құндылықтарға Қазақстанның Егемендігі, Тәуелсіздігі, унитарлығы және аумақтық тұтастығы жатады.

Конституциялық деңгейде Әділетті Қазақстан идеясы, Заң мен Тәртіп қағидаты, табиғатқа қамқорлық көрсету қажеттілігі, сондай-ақ жаңа Конституцияда биліктің бірден-бір бастауы және Егемендіктің иесі – Қазақстан халқы екені бекітілді.

Жаңа Конституция жобасында алғаш рет азаматтардың цифрлық ортадағы құқықтарын қорғау нормасы бекітілді. Сондай-ақ, адвокатура мен адвокаттық қызметке арналған арнайы бап енгізілді.

Адам капиталының, білім, ғылым, мәдениет пен иннова­цияның дамуына ерекше көңіл бөлінді. Бұл – мемлекет болашағының минералдық ресурстар мен табиғи байлықтарға емес, адам капиталы мен азаматтардың жетістіктеріне байла­нысты екенін көрсететін шешуші бағыт.

Дін мен мемлекеттің рөлі айқын бөлінген. Білім беру және тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты бекітілген.

Неке ерікті және тең құқықты ер мен әйелдің одағы екені туралы норма енгізілген. Бұл дәстүрлі құндылықтарды қорғауды күшейтіп, әйелдердің құқықтарын жоғары құқықтық деңгейде қамтамасыз етеді.

Конституциялық деңгейде ұлттық мәдениетті қолдау және тарихи-мәдени мұраны сақтау негізгі қағидаттардың бірі ретінде бекітілді.

Жаңа Конституция жобасының негізгі жаңалықтарының бірі 145 депутаттан тұратын, жаңа әрі кеңейтілген өкілеттіктерге ие бір палаталы Парламент – Құрылтайды құру. Оның құрамы пропорционалды сайлау жүйесі бойынша құрылады, ал депутаттардың өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды. Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатты дамытуына ықпал етіп, олардың институционалдық рөлін күшейтеді және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін арттырады.

IV бөлім

52-бап

1. Қазақстан Республикасының Құрыл­­тайы – заң шығару билігiн жүзеге асыра­тын Қазақстан Республикасының жоғары өкiлдi органы.

2. Құрылтайдың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған кезден басталады және жаңадан шақырылған Құрылтайдың бірін­ші сессиясының жұмысы басталған кезде аяқталады.

3. Құрылтайдың өкілеттігі Конститу­цияда көздел­ген жағдайда және белгілен­ген тәртіппен мерзімінен бұрын тоқта­тылуы мүмкін.

4. Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқық­­тық жағ­дайы конститу­циялық заңда айқында­лады.

 53-бап

1. Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша про­пор­циялы өкілдік жүйе негізінде конституция­лық заңда белгіленген тәртіппен сайлана­тын бір жүз қырық бес депутаттан тұрады.

2. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл.

 54-бап

1. Құрылтай депутаттары жалпыға бір­дей, тең жəне төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сай­ланады. Құрылтай депутаттарының кезекті сай­лауы жұмыс істеп тұрған Құрылтай шақы­рылымының өкілеттік мерзімі аяқтал­ғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өткізіледі.

2. Құрылтай депутаттарының кезектен тыс сайлауы Құрылтайдың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.

3. Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Респуб­ликасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам Құрылтай депутаты бола алады.

4. Құрылтай депутаттарының сайлауы конститу­циялық заңмен реттеледі.

5. Құрылтай депутаттары Қазақстан халқына ант береді.

 55-бап

1. Құрылтай депутаттары оның жұмы­сына қатысуға міндетті. Құрылтайда депу­таттың жеке өзі дауыс береді. Депутат Құрыл­тай мен оның органдарының оты­рыс­тарына дәлелді себепсіз үш реттен артық қатыспаса, сол сияқты дауыс беру құқы­ғын басқаға берсе, бұл заңда белгілен­ген жазалау шараларын қолдануға алып келеді.

2. Құрылтай депутатының басқа өкілді орган­ның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығарма­шылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқа­руға, кәсіп­керлік қызметті жүзеге асыруға, ком­мер­­циялық ұйымның басшы органының не­месе бай^­қау­шы кеңесінің құрамына кіру­ге құқығы жоқ. Осы талап­тарды бұзу депу­тат­тың өкілеттігін тоқтатуға алып келеді.

3. Құрылтай депутатын қылмыс ор­нын­да неме­се ауыр және аса ауыр қыл­мыс жасағанда ұстау жағ­дай­ларын қоспа­ғанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Құрыл­тайдың келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұс­тауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолда­ны­латын әкімшілік жазалауға, қылмыс­тық жауаптылыққа тартуға болмайды.

4. Құрылтай депутатының өкілеттігі депутат орнынан түскен, қайтыс болған, заңды күшіне енген сот шешімімен әрекетке қабілетсіз, қайтыс болған немесе хабарсыз кеткен деп танылған және Конституция мен конституциялық заңда көзделген өзге де жағдайда тоқтатылады.

Құрылтай депутаты:

1) Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кеткен;

2) өзіне қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген;

3) Қазақстан Республикасының азамат­тығы тоқтатылған;

4) сайланған саяси партиясынан шық­қан немесе шығарылған;

5) сайланған саяси партиясы қызметін тоқтатқан кезде мандатынан айырылады.

Құрылтай депутаттарының өкілетті­гі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.

 56-бап

Құрылтай:

1) конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;

2) Қазақстан Республикасының Прези­денті қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап бір ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң бап­тары бойынша депутаттардың жалпы саны­ның төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депу­тат­тардың жалпы санының үштен екі­сінің дауысымен Президенттің қарсы­лығын еңсерсе, Президент бір ай ішінде конс­титуциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсе­рілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсын­ған редакцияда қабылданды деп саналады;

3) соғыс және бітім мәселелерін шешеді;

4) Қазақстан Республикасы Президен­тінің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін қолдану туралы шешім қабылдайды;

5) Қазақстан Республикасы Президен­тінің сайлауын жариялайды;

6) жалпыхалықтық референдум та­ғайындау туралы бастама көтереді;

7) Қазақстан Республикасының Прези­дентіне Құрылтай депутаттары жалпы саны­ның көпшілік дауысымен Қазақстан Респуб­ликасының Вице-Президентін тағайын­дауға келісім береді;

8) Қазақстан Республикасының Пре­зидентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін тағайындауға келісім береді;

9) Қазақстан Республикасы Прези­ден­тінің Конституциялық Сот судьяла­рын, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары ауди­торлық палата мүшелерін тағайын­дауы­на Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен келісім береді;

10) Қазақстан Республикасы Пре­зи­дентінің ұсынуымен Қазақстан Респуб­ликасы Жоғарғы Сотының судьяла­рын сай­лайды және лауазымынан босата­ды, олардың антын қабылдайды;

11) Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;

12) Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ Қазақстан Респуб­ликасы Бас Прокурорының ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;

13) Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;

14) Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заң­ды­лықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын тыңдайды;

15) жылына екі рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;

16) Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқы­лай­ды және бекітеді. Құрылтайдың республи­калық бюджеттің атқарылуы туралы Үкі­мет есебін бекітпеуі Құрылтайдың Үкі­метке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;

 57-бап

1. Құрылтайды мемлекеттік тілді жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланған Төраға басқарады. Құрылтай Төрағасының лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенті ұсынады.

Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартқан жағдайда Қазақстан Респуб­ликасының Президенті Құрылтайды тара­туға құқылы.

2. Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілігі дауыс берген жағдайда Құрылтай Төрағасы лауазымынан кері шақырып алынуы, сондай-ақ орнынан түсуі мүмкін.

3. Құрылтай Төрағасы:

1) Құрылтай отырысын шақырады және оған төрағалық етеді;

2) Құрылтайдың қарауына енгізілетін мәселелерді дайындауға жалпы басшылық етеді;

3) Құрылтай Төрағасының орынба­сарларын лауазымға сайлау үшін Құрыл­тайға кандидатуралар ұсынады;

4) Құрылтайдың қызметінде регламент­тің сақталуын қамтамасыз етеді;

5) Құрылтайдың үйлестіру органының қызметіне басшылық етеді;

6) Құрылтай шығаратын актіге қол қояды;

7) өзіне Құрылтай регламентімен жүктелетін басқа да міндеттерді атқарады.

4. Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай Төрағасы Құрылтай сессиясын ашады.

5. Құрылтай Төрағасы өз құзыретіндегі мәселелер бойынша өкім шығарады.

 58-бап

1. Құрылтай сессиясы отырыс түрінде өткізіледі.

2. Құрылтайдың бірінші сессиясын Қа­зақстан Республикасының Президенті сай­лау қорытындысы жарияланған күн­нен бастап отыз күннен кешіктірмей шақы­рады.

3. Құрылтайдың кезекті сессиясы жылына бір рет, қыркүйектің бірінші жұмыс күні мен маусымның соңғы жұмыс күні аралығында өткізіледі.

4. Сессия Құрылтай отырысында ашы­лады және жабылады. Құрылтай сессиясын, әдетте, Қазақстан Респуб­ликасының Президенті ашады. Құрылтай сессиялары арасындағы кезеңде Қазақстан Республикасының Президенті өз бастама­сымен, Құрылтай Төрағасының немесе Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің ұсынысымен Құрыл­тайдың кезектен тыс сессиясын шақы­ра алады. Онда сессияны шақыруға негіз болған мәселелер ғана қаралуы мүмкін.

 59-бап

1. Құрылтай конституциялық заңда саны айқындалатын тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.

2. Комитеттер мен комиссиялар өз құзы­ретіндегі мәселелер бойынша қаулы шығарады.

 60-бап

1. Заң шығаруға бастама жасау құқы­ғы Қазақстан Республикасының Президен­тіне, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек қана Құрылтайда іске асырылады.

2. Қазақстан Республикасының Пре­зи­денті заң жобаларын қараудың басымды­ғын айқындауға құқылы, бұл тиісті заң жобалары бірінші кезекте екі ай ішінде қабылдануға тиіс дегенді бiлдiредi.

3. Құрылтай:

1) жеке және заңды тұлғалардың құқық субъектісі болуына, азаматтық құқық­тары мен бостандықтарына, жеке және заңды тұлғалардың міндеттемелері мен жауаптылығына;

2) меншік режиміне және өзге де заттық құқықтарға;

3) мемлекеттік органдар мен жергі­лікті өзін-өзі басқару органдарын ұйымдастыру­дың және олардың қызметінің, мемлекеттік және әскери қызметтің негіздеріне;

4) салық салуға, алымдар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге немесе олардың күшін жоюға;

5) республикалық бюджет, мемлекеттік қарыз, Қазақстан Республикасының эконо­микалық және өзге де көмек көрсету мәсе­лелеріне;

6) сот құрылысы мен сот ісін жүргізу мәселелеріне;

7) рақымшылық жасау мәселелеріне;

8) білімге, ғылымға, мәдениетке, ден­саулық сақтауға және әлеуметтік қамсыз­дандыруға;

9) кәсіпорындарды және олардың мүлкін жекешелендіруге;

10) қоршаған ортаны қорғауға;

11) Қазақстан Республикаcының әкім­шілік-аумақтық құрылысына;

12) мемлекет қорғанысы мен қауіп­сіздігін қамтамасыз етуге;

13) Қазақстан Республикасының мем­лекеттік рәміздеріне;

14) халықаралық шарттарды ратифи­кациялауға және денонсациялауға;

4. Халықтың өмірі мен денсаулығына, конституциялық құрылысқа, қоғамдық тәртіптің сақталуына, елдің экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндіретін жағдайларға жедел ден қою мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі заң шығару бастамасымен енгізген заң жобаларын Құрылтай дереу қарауға тиіс.

Осы тармақтың бірінші бөлігінде көзделген заң жобалары Құрылтайға енгі­зілген жағдайда Үкімет өзіне жауапкершілік ала отырып, осы баптың 3-тармағында көр­сетілген мәселелер бойынша заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық акт қабылдауға құқылы. Мұндай акт Құрыл­тай қабылдаған заң күшіне енгенге дейін немесе Құрылтай заң жобаларын қабылда­май тастағанға дейін қолданыста болады.

5. Құрылтай қабылдаған заң он күн ішінде Қазақстан Республикасының Пре­зи­дентіне қол қоюға ұсынылады.

61-бап

1. Құрылтай Қазақстан Республика­сының бүкіл аумағында міндетті күші бар заң және қаулы қабылдайды.

2. Заң Қазақстан Республикасының Пре­зиденті қол қойғаннан кейін күшіне енеді.

3. Конституциялық заң Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген мәселелер бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады.

4. Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен заңды қабылдайды.

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құ­рыл­тай қаулысы депутаттардың жалпы саны­ның көпшілік дауысымен қабылда­нады.

 62-бап

1. Қазақстан Республикасының Пре­зи­денті Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы.

2. Құрылтай келісімімен тағайын­далатын лауазымға Президент ұсынған кан­ди­датураны тағайындауға келісім беру­­ден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрыл­­тай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартыл­ған жағдайда Қазақстан Респуб­лика­­сының Президенті Құрылтайды тара­туға құқылы.

(Қазақстан Республикасы Конституциясының жобасынан)